از ايران كه بيصاحب مانده و اينك در دست عثمانيان است عثمانيان هم پيش از اينكه بخواهند قشون خود را بازگشت دهند گاهى مسافرين ايرانى را حمل كرده از تبريز بتفليس و به عكس ميبرده‌اند ولى اكنون كه پىدرپى در كار برگردانيدن قشون خويش به طرف باطوم هستند ديگر مسافر نميپذيرند با وجود اين مرا با چند مسافر ديگر بطور فوق العاده پذيرفتند در صورتى كه هرچه مسافر غير نظامى بود همه را در يك اطاق باركش روى هم ريخته‌اند و بالاخره با زحمت بسيار خود را بمرند رسانيديم و در آنجا بواسطهء نبودن نفت سياه ترن از كار و رفتار بماند ناچار مسافت ميان مرند و تبريز را با ارابه طى نموديم . با وجود تعب بسيار از مسافرت طولانى و با دلتنگى شديد از دخالت قشون عثمانى در خاك وطن و پيدا نبودن بيرق شير و خورشيد نه در سرحد و نه در راهها و نبودن هيچگونه تفتيش از واردين و ديدن احوال اسف اشتمال مردم آذربايجان از تعديات قشون عثمانى باز از ورود به خاك وطن مسرتى در خاطر خود احساس ميكنم و در جلفاى روس كه اكنون جلفاى عثمانى ناميده مىشود با تلفن نظاميان عثمانى ورود خود را بتبريز اطلاع مىدهم و بر خلاف عادت بمصلحتى بهتر چنان ميدانم كه بر وليعهد يا يكى از بستگان او ورود نمايم . محمد حسن ميرزاى قاجار وليعهد با اينكه جوان است و كم‌تجربه در تهاجم قشونهاى مختلف بيگانه در سالهاى اخير در آن ايالت و قطع روابط آنجا با مركز به صورت ظاهر عنوان حكومت ايرانى و تا يك اندازه موقعيت خود را نگاهداشته است . وليعهد فرزند دوم محمد عليشاه مخلوع است در اينوقت بيست و چند سال از عمرش گذشته است محمد حسن ميرزا برحسب ترتيب مملكت كه سلطنت از پدر به پسر ميرسد بولايت عهد نرسيده بلكه چون در موقع خلع پدرش كه سلطان احمد ميرزا را در حال صغر جانشين او قرار دادند محمد حسن ميرزا را هم موقتا وليعهد نمودند . وليعهد را در زمان كودكى ديده بودم كه آثار هوشمندى از وى نمايان بود و تصور نميكردم در اين مدت كم اين درجه رشد بدنى كرده باشد .